มนุษย์เราทราบวิธีการหาค่าละติจูด (เส้นขนานกับเส้นศูนย์สูตร) ตั้งแต่ปีค.ศ. 150 เมื่อนักดาราศาสตร์นาม พโทเลมี วาดเส้นละติจูดในแผนที่ยุคแรกๆ เส้นละติจูดได้มาจากการเคลื่อนที่ของดวงอาทิตย์ ดวงจันทร์ และดาวเคราะห์ต่างๆ อีกทั้งเป็นเส้นขนานกันทั้งหมด การทราบค่าละติจูดจึงทำได้ไม่ยาก โดยหาจากการดูความสูงของดวงอาทิตย์หรือดวงดาวเหนือเส้นขอบฟ้า

แต่การหาค่าลองจิจูดเป็นปัญหาใหญ่ของนักเดินเรือในอดีต กัปตันเรือที่ไม่ทราบตำแหน่งลองจิจูดของตนในท้องทะเลต้องหลงทาง ลูกเรือต้องล้มตายจำนวนมาก การเดินเรือจะสำเร็จได้ต้องขึ้นอยู่กับโชคชะตาและความคาดเดา ปัญหาลองจิจูดดำรงยาวนานกว่าสี่ร้อยปี นักดาราศาสตร์เรืองนามต่างเคยลองพยายามแก้ปัญหานี้มาแล้ว ทั้งกาลิเลโอ นิวตัน และเอ็ดมันด์ ฮัลเลย์ รัฐบาลของประเทศในทวีปยุโรปเสนอเงินรางวัลให้แก่ผู้พิชิตปัญหานี้ได้สำเร็จ แต่รางวัลใหญ่ที่สุดในการนี้เสนอโดยรัฐสภาของอังกฤษที่ออกพระราชบัญญัติในปี 1714 ตั้งเงินรางวัล £20,000 (ประมาณ 12 ล้านเหรียญสหรัฐในปัจจุบัน) มอบให้แก่ผู้ที่คิดวิธีหาค่าลองจิจูดที่นำมาใช้ได้จริงและเป็นประโยชน์

ในยุคสมัยนี้ เราทราบค่าลองจิจูดของเรือเดินทะเลได้จากดาวเทียม แต่ในอดีต เราจะทราบค่าลองจิจูดได้ก็ด้วยการทราบเวลาปัจจุบันของท่าเรือ (ที่เรือออกเดินทาง) เทียบกับเวลาท้องถิ่นของเรือ ซึ่งทราบได้จากการดูพระอาทิตย์ที่ตรงศีรษะในยามเที่ยง หากกัปตันเรือนำนาฬิกาที่บอกเวลาของต้นทางมาด้วย ก็จะเทียบเวลาที่ต่างกันแล้วแปลงเวลาเป็นระยะทางได้ โลกหมุนรอบตัวเอง 360 องศาในเวลา 24 ชั่วโมง ดังนั้น 1 ชั่วโมง คิดเป็นสิบห้าองศาของลองจิจูด (หรือ 1 องศาเท่ากับ 4 นาที) หากเปรียบเทียบเป็นระยะทางแล้ว ที่เส้นศูนย์สูตร 15 องศาจะมีระยะไกลที่สุด คือเท่ากับหนึ่งพันไมล์ แต่ที่ตำแหน่งเหนือหรือใต้เส้นศูนย์สูตร ระยะทางต่อองศาจะลดลงจนเกือบเป็นศูนย์ที่ขั้วโลก

ปัจจุบันเราทราบค่าเวลาของสถานที่สองแห่งได้ง่ายๆ จากการนำนาฬิกาข้อมือธรรมดาสองเรือนไปเปรียบเทียบกัน แต่นาฬิกาในศตวรรษที่ 16 ไม่เที่ยงตรงพอ หากเรานำนาฬิกาขึ้นไปบนเรือ การเคลื่อนที่ของเรือและอุณหภูมิที่เปลี่ยนแปลงทำให้นาฬิกาเดินเร็วหรือช้า หรือหยุดเดินได้

จอห์น แฮร์ริสันได้กระทำในสิ่งที่ไม่มีใครคาดคิดว่าจะทำได้สำเร็จ เขาประดิษฐ์นาฬิกาที่ทำงานได้เที่ยงตรงแม่นยำในท้องทะเล แฮร์ริสันทำให้นักเดินเรือไม่ต้องหลงตำแหน่งกลางทะเลอีกต่อไป และทำลายปริศนาที่คนทั่วไปเกือบเชื่อว่าไม่มีหนทางแก้ไข หนังสือเล่มนี้เล่าเรื่องการค้นพบครั้งนี้

รางวัลใหญ่ของลองจิจูดทำให้มีนักคิดหลายรายพยายามช่วงชิงรางวัลนี้ แนวการแก้ปัญหาหลักๆ แบ่งได้เป็นสองแนวทาง คือการทำนาฬิกาที่เที่ยงตรง และการใช้วิธีเทียบค่าจากวัตถุบนฟากฟ้า (เช่นดวงจันทร์ ดวงดาว) ซึ่งเป็นวิธีที่นักดาราศาสตร์นิยม แต่รางวัลใหญ่นี้ก็จูงใจให้เกิดแนวคิดแปลกอื่นๆ เช่นกัน

มีผู้คิดวิธีการทอดสมอเรือตามจุดต่างๆ แล้วยิงปืนใหญ่จากบนเรือขึ้นท้องฟ้าทุกเที่ยงวัน เพื่อให้เสียงและแสงเป็นตัวเปรียบเทียบให้เรือที่อยู่ในรัศมีสามารถวัดค่าลองจิจูดได้ มีวิธีที่ประหลาดกว่านั้นเช่นวิธีเสียงร้องของหมา แนวคิดนี้ริเริ่มจากการค้นพบผงวิเศษที่รักษาโรคระยะไกลได้ (โดย Sir Kenelm Digby) เมื่อทาผงนี้บนสิ่งของของผู้ป่วย เช่นโปรยลงที่มีดที่บาดผู้ป่วย ไม่ว่าผู้ป่วยจะอยู่ไกลออกไปแค่ไหน ก็จะรักษาเยียวยาผู้ป่วยได้ แต่วิธีการนี้เจ็บปวดจนผู้ป่วยต้องร้องโอดโอย (แม้จะเป็นการรักษาทางไกลก็ตาม) ดังนั้นวิธีนี้จึงแก้ปัญหาลองจิจูดได้ โดยการส่งหมาเจ็บไปบนเรือ แล้วที่ท่าเรือก็นำผ้าพันแผลของหมาไปจุ่มน้ำยาผงวิเศษทุกวันในยามเที่ยงตรง เมื่อหมาร้องบนเรือ กัปตันเรือจะทราบว่านี่คือเวลาเที่ยงตรงที่ท่าเรือ และคำนวณค่าลองจิจูดได้ (ยานี้ต้องรักษาหมาไม่หายจนกว่าเรือจะเดินทางจบ จึงคาดกันว่าถ้าเป็นการเดินเรือไกลๆ หมาคงต้องถูกทำให้เจ็บหลายๆ หนจนกว่าจะเดินทางเสร็จ)

จอห์น แฮร์ริสันเป็นช่างไม้ที่ไม่เรียนในโรงเรียน เขาสร้างนาฬิกาเที่ยงตรงสำหรับเรือเดินทะเลได้ในปี 1760 ทั้งที่เขาน่าจะได้เงินรางวัล แต่แฮร์ริสันถูกปฏิเสธรางวัลนี้ครั้งแล้วครั้งเล่า คณะกรรมการตัดสินรางวัลจัดแฮร์ริสันเป็นชนชั้นล่าง กรรมการเหล่านี้เป็นนักดาราศาสตร์เป็นส่วนใหญ่ ซึ่งไม่ศรัทธาและไม่เชื่อว่าช่างไม้ที่ไม่มีความรู้จะแก้ปัญหานี้ได้สำเร็จ กรรมการหลายคนในชุดนี้หวังจะได้รางวัลนี้มาครองเสียเอง จึงเปลี่ยนกฎเกณฑ์รางวัลตามใจชอบ อุปสรรคใหญ่หลวงที่แฮร์ริสันต้องเผชิญคือการต่อสู้ให้ได้มาซึ่งการยอมรับและสิทธิอันชอบธรรม

ดาวา โซเบล ผู้เขียนเล่าความในหนังสือในกระชับ น่าอ่าน หนังสือเล่มนี้ได้รางวัลมากมายและติดอันดับขายดี ทั้งที่เป็นหนังสือในแนวที่ไม่น่าจะขายได้ดีเลย เพราะไม่ใช่แนวนิยมของคนอ่านทั่วไป แต่ประวัติศาสตร์และเรื่องราวในนี้น่าสนใจมาก เส้นลองจิจูดที่เราเห็นจนชินตา ที่แท้ได้ซ่อนปริศนาและชีวิตอันน่าทึ่งของผู้คนเอาไว้ แฮร์ริสันใช้เวลาสี่สิบปีในชีวิตกับการค้นหาตำแหน่งเหล่านี้ และได้กระทำในสิ่งที่เกินความคาดหมายของผู้คน เรื่องราวอัศจรรย์เกิดขึ้นได้เสมอในโลกจริง เรื่องของแฮร์ริสันเป็นตัวอย่างหนึ่งของสิ่งพิเศษที่เกิดขึ้นจริงในโลกใบนี้

นาฬิกาที่แฮร์ริสันประดิษฐ์ขึ้นถูกเก็บรักษาที่ National Maritime Museum ที่กรีนิช ประเทศอังกฤษ ให้นักท่องเที่ยวได้ชมและได้ยินเสียงว่าเดินอย่างไร อ่านหนังสือเล่มนี้จบแล้วอดไม่ได้ที่จะอยากไปเห็นสิ่งประดิษฐ์นี้ด้วยตา
 

เกี่ยวกับผู้เขียน Dava Sobel ดาวา โซเบล เคยเป็นผู้รายงานข่าววิทยาศาสตร์ของ นิวยอร์กไทมส์ มีผลงานบทความในนิตยสาร ดิฟคัฟเวอร์ ไลฟ์ และ นิวยอร์กเกอร์ หนังสือเล่มอื่นของเธอคือ Galileo's Daughter ปัจจุบันเธอพักที่อีสต์แฮมป์ตัน นิวยอร์ก

LONGITUDE : Dava Sobel
ISBN 1-85702-571-7 Fourth Estate 184 pages, £5.99

Copyright © 2003 faylicity.com

Newton died in 1727, and therefore did not live to see the great longitude prize awarded at last, four decades later, to the self-educated maker of an oversized pocket watch.
Dava Sobel